|
   
Inhoud van deze pagina:
Overzicht van de lidwoorden van het werkwoord
De volgorde van de lidwoorden is hetzelfde als in de tabel.
| vorm |
wijs |
tijd |
| bedrijvend |
lijdend |
onvoltooid |
voltooid |
tegenwoordig |
verleden |
|
(none) |
nO |
ngoo |
(none) |
èl |
eul |
(none) |
gA |
gaa |
 Top
De bedrijvende en lijdende vorm
De bedrijvende vorm is de standaard. De lijdende vorm wordt uitgedrukt met
het lidwoord nO, ngoo. Het onderwerp van de bedrijvende
vorm zin wordt uitgedrukt met een vijfde naamval (è,eu).
Voorbeelden:
| O UpO fafoI y ecan à elòr. |
De man geeft een boek aan het
kind. |
| Oo uupoo fafoie y echang au eloer. |
| O ecan nO fafoie è UpO au eloer. |
Een boek wordt door de man aan
het kind gegeven. |
| Oo echang ngoo fafoie eu uupoo au eloer. |
Top
De onvoltooide en voltooide wijs
De onvoltooide wijs geeft een incomplete handeling weer. De voltooide wijs
stelt de handeling als een voltooide gebeurtenis of als een afgesloten geheel
voor. Deze wordt uitgedrukt met èl, eul.
Voorbeelden:
| O elOp aIjIloI è ton Anslù. |
Ik ga naar huis. |
| Oo eloop aiezjieloie eu tong aangslui. |
| O elOp èl aIjIloI è ton Anslù. |
Ik ben naar huis gegaan, ik ben
thuis. |
| Oo eloop eul aiezjieloie eu tong aangslui. |
Top
De tijd
De tegenwoordige tijd geeft aan dat de handeling, of het gevolg ervan
zichtbaar zijn in het nu.De verleden tijd geeft aan, dat de handeling in het
verleden plaatsvond. Deze wordt uitgedrukt met het lidwoord ga, gaa.
Voorbeelden:
| O UpO y elòr slAnoI. |
De man slaat het kind. |
| Oo uupoo y eloer slaangoie. |
| O UpO y elòr èl slAnoI. |
De man heeft het kind geslagen
(kijk maar: het huilt) |
| Oo uupoo y eloer eul slaangoie. |
| O elòr è UpO nO gA slAnoI. |
Het kind werd door de man geslagen. |
| Oo eloer eu uupoo ngoo gaa slaangoie. |
| O elòr è UpO nO èl gA slAnoI. |
Het kind is door de man geslagen. |
| Oo eloer eu uupoo ngoo eul gaa slaangoie. |
Top
Overzicht van de voor- en achtervoegsels van
het werkwoord
| toekomende tijd |
WORTEL |
versterking |
aspect |
zelfstandige naamwoorden |
| |
|
|
òAcIl |
oeaachiel |
| òA |
oeaa |
u |
u |
| e |
e |
fO |
foo |
òrf |
oerf |
I |
ie |
| fràs |
fraus |
oI |
oie |
(none) |
| |
|
UE |
uuee |
à |
au |
| |
bijvoeglijk |
| lOc |
looch |
Top
De toekomende tijd
Deze tijd wordt gebruikt wanneer de handeling zich in de toekomst afspeelt.
Voorbeelden:
| O elOp eaIjIloI è ton Anslù. |
Ik zal naar huis gaan. |
| Oo eloop eaïezjieloie eu tong aangslui. |
| O elOp èl eaIjIloI è ton Anslù. |
Ik zal naar huis gegaan zijn, ik
zal thuis zijn. |
| Oo eloop eul eaïezjieloie eu tong aanslui. |
Top
Het aspect
 | De infinitief wordt gevormd met het achtervoegsel òA,oeaa. |
| Het begins aspect geeft aan dat de handeling begint in de onvoltooide
wijs en dat deze begonnen is in de voltooide wijs. Deze wordt gevormd
met het achtervoegsel òrf,
oerf. |
| Het continu aspect geeft in de onvoltooide wijs aan, dat de handeling
dóórgaat. In de voltooide wijs geeft het aan, dat de handeling is
geëindigd en dat het resultaat ervan zichtbaar is. |
| Het einds aspect geeft aan dat de handeling weldra zal eindigen in de
onvoltooide wijs en dat deze eindigt in de voltooide wijs. Het wordt
gevormd met het achtervoegsel UE,uuee. |
Voorbeelden:
| aIjIlòA è ton Anslù. |
naar huis gaan. |
| aiezjieloeaa eu tong aangslui. |
| O elOp aIjIlòrf è ton Anslù. |
Ik begin naar huis te gaan. |
| Oo eloop aiezjieloerf eu tong aangslui. |
| O elOp èl aIjIlòrf è ton Anslù. |
Ik ben begonnen naar huis te gaan. |
| Oo eloop eul aiezjieloerf eu tong aangslui. |
| O elOp aIjIloI è ton Anslù. |
Ik ben naar huis aan het gaan. |
| Oo eloop aiezjieloie eu tong aangslui. |
| O elOp èl aIjIloI è ton Anslù. |
Ik ben naar huis
gegaan, ik ben thuis. |
| Oo eloop eul aiezjieloie eu tong aangslui. |
| O elOp aIjIlUE è ton Anslù. |
Ik ben bijna klaar met
naar huis gaan, ik bereik het huis. |
| Oo eloop aiezjieluuee eu tong aangslui. |
| O elOp èl alIjIlUE è ton Anslù. |
Ik ben klaar met naar
huis gaan, ik heb het huis bereikt. |
| Oo eloop eul aiezjieluuee eu tong aangslui. |
Top
De hulpwerkwoorden van modaliteit en causaliteit
De hulpwerkwoorden van modaliteit en causaliteit worden uitgedrukt met de
volgende achtervoegsels:
| kunnen, in staat zijn: |
lIp |
liep |
| mogen: |
lAp |
laap |
| moeten: |
lOp |
loop |
| laten, toelaten |
lòp |
loep |
| doen |
lEp |
leep |
Luup, loep en leep nemen een vierde naamval bij zich om aan te geven, van wie
er gewild, toegelaten of gemaakt wordt, dat deze de handeling uitvoert.
Voorbeelden:
| O elOp aIjIllUpoI. |
Ik wil gaan. |
| Oo eloop aiezjielluupoie. |
| O elOp aIjIlUpoI ò elàj. |
Ik wil, dat jij gaat |
| Oo eloop aiezjielluupoie oe elauzj. |
| O elOp aIjIllIpoI. |
Ik kan gaan. |
| Oo eloop aiezjielliepoie. |
| O elOp aIjIllApoI. |
Ik mag gaan. |
| Oo eloop aiezjiellaapoie. |
| O elOp aIjIllOpoI. |
Ik moet gaan. |
| Oo eloop aiezjielloopoie |
| O elOp aIjIllòpoI ò elàj. |
I laat je gaan. |
| Oo eloop aiezjielloepoie oe elauzj. |
| O elOp aIjIllEpoI ò elàj |
I doe je gaan. |
| Oo eloop aiezjielleepoie oe elauzj. |
Top
Bijvoeglijke constructies
Het werkwoord wordt een deelwoord door de uitgang lOc,
looch toe te passen.
Voorbeelden:
| O canatoIlOc UpO. |
De schrijvende man, de man die
schrijft. |
| Oo changatoielooch uupoo |
| O nO èl gA canatoIlOc can. |
Het geschreven boek, het boek,
dat geschreven is. |
| Oo ngoo eul gaa changatoielooch chang |
| O èl ecanatUElOc UpO. |
De man, die klaar zal zijn met
schrijven. |
| Oo eul echangatuueelooch uupoo. |
Top
Zelfstandige naamwoorden afleiden
zelfstandige naamwoorden die de actoren van het werkwoord weergeven
Deze worden gebouwd door de uitgang cIl,
chiel toe te voegen achter de uitgang van de infinitief.
| canatòA |
changatoeaa |
schrijven |
| O canatòAcIl |
Oo changatoeaachiel |
de schrijver |
| O no èl ga canatòAcIl |
Oo ngoo eul gaa changatoeaachiel |
het geschrift |
zelfstandige naamwoorden die een directe verzelfstandiging van een zin
weergeven
De uitgang u, u maakt een zelfstandig naamwoord van
de infinitief. Dit soort zelfstandige naamwoorden kunnen een meervoud hebben.
Het is mogelijk om een bijzin om te zetten in een zelfstandig naamwoord +
bijvoeglijke bepalingen. Dit wordt bewerkstelligt door de aspect uitgang als
volgt te vervangen:
verwijder oI, oie
vervang òrf,oerf met I,
ie
vervang UE,uuee, met à,au
Voorbeelden:
| AòA è òtucetu Ag. |
op Uteged zijn. |
| aaoeaa eu oetuchetu aag |
| O UpO AoI y eAòAcIl
òtucetuAglOc |
De mens is een wezen van
Uteged. |
| Oo uupoo aaoïe y eaaoeaachiel
oetuchetuaaglooch. |
| O UpO efuslIpoI ys OlUlOc Au
è òtucetu Ag. |
De mens kan verschillende
bestanen hebben op Uteged. |
| Oo uupoo efusliepoie ys ooluulooch aaü eu
oetuchetu aag. |
| O ès UpO òtucetuAglOc A
nO
èl gA efwoI èùs gOc. |
Het zijn van de mens op
Uteged is een gunst van de goden. |
| Oo eus uupoo oetuchetuaaglooch aa ngoo eul
gaa efwoie euüis gooch. |
| O è lunf AI nO èl gA
elgrloI èù gOc gOcO. |
Het onstaan van de wereld
werd veroorzaakt door de gog Goochoo. |
| Oo eu lungf aaie ngoo eul gaa elgrloie euüi
gooch goochoo. |
| Os Upo eelgrloI y è òtucetu aà. |
De mensheid zal de ondergang
van Uteged veroorzaken. |
| Oos uupoo eëlgrloie y eu oetuchetu aaäu. |
Top
Versterking van de wortel
fO,foo geeft een versterkte vorm aan van de
handeling.
fràs,fraus geeft de maximale vorm aan van de
handeling.
Voorbeelden:
| slAnòA |
slaangoeaa |
slaan |
| slAnfOòA |
slaangfooöeaa |
hard slaan |
| slanfràsòA |
slaangfrausoeaa |
op zijn hardst slaan |
| aIjIlòA |
aiejieloeaa |
gaan |
| aIjIlfOòA |
aiejielfooöeaa |
rennen |
| aIjIlfràsòA |
aiejielfrausoeaa |
zo snel mogelijk gaan |
Top
author@uteged.com canatòAcIl@òtucetu.gon
    
|
